Gözaltında ilk 24 saat: haklarınız ve suskunluğun değeri

Telefon gece yarısı çalar: “Oğlunuzu gözaltına aldık.” Bu cümleden sonraki yirmi dört saat, çoğu dosyada sonraki iki yıldan daha belirleyicidir. Nedeni basit: gözaltındaki kişi henüz dosyayı görmemiştir, ne ile suçlandığını tam bilmez, ama söylediği her cümle tutanağa geçer.

Gözaltı ne kadar sürer?

Yakalama anından itibaren en fazla yirmi dört saat; yakalama yerinden hâkimliğe götürülme için en çok on iki saat yol süresi eklenir. Üç veya daha fazla kişinin birlikte işlediği iddia edilen suçlarda savcı, her seferinde bir gün olmak üzere süreyi üç gün uzatabilir. Sürenin sonunda kişi ya serbest bırakılır ya da tutuklama talebiyle sulh ceza hâkimliğine çıkarılır.

Süre uzatma kararına, kişi veya avukatı sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. Uygulamada bu itiraz nadiren sonuç verir; ancak tutanağa geçmesi, sonraki aşamalarda usul denetimi için gereklidir.

Hangi haklar var?

Kolluk, ifade almadan önce şu hakları hatırlatmak zorundadır ve bunu tutanağa yazar:

• İsnat edilen suçun ne olduğunu öğrenme
• Susma hakkı: kimlik bilgileri dışında hiçbir soruya cevap vermeme
• Bir avukat seçme; seçemiyorsa baro tarafından avukat görevlendirilmesini isteme
• Yakınlarına haber verilmesini isteme
• Lehine olan delillerin toplanmasını isteme

Bu hakların hatırlatılmadığı bir ifade tutanağı, kovuşturmada hükme esas alınamaz. Tutanakta “hakları hatırlatıldı” yazması ise tek başına yeterli sayılmaz; hangi hakların ne şekilde anlatıldığı sorulabilir.

Avukat gelmeden ifade vermek neden sorun?

Kanunda açık bir kural var: müdafi bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Bu kural insanları rahatlatır, ama eksik bir rahatlama. Çünkü o ifade dosyadan çıkmaz. Savcı iddianameyi ona göre yazar, hâkim tutuklama sorgusunda ona göre sorar, sonradan değiştirilen her beyan “önce şöyle demiştiniz” cümlesiyle karşılanır.

Bizim gördüğümüz en sık hata, gözaltındaki kişinin “zaten suçsuzum, anlatırsam bırakırlar” düşüncesiyle avukatı beklemeden konuşmasıdır. Suçsuz kişi de yanlış tarih verir, yanlış kişiyi hatırlar, sinirle yanlış cümle kurar. Bunların hiçbiri suçluluk işareti değildir, ama dosyada öyle okunur.

Ailenin yapması gerekenler

1. Kişinin hangi birimde tutulduğunu öğrenin; bilmiyorsanız avukata bırakın.
2. Kişiye ulaşabiliyorsanız tek bir mesaj iletin: “Avukat gelmeden konuşma.”
3. Kişinin düzenli kullandığı ilaçları, varsa sağlık raporlarını hazır edin.
4. Ev ya da iş yerinde arama yapılacaksa tutanağı okumadan imzalamayın; kopyasını isteyin.
5. Kolluğa “delil olur” diye kendiliğinizden telefon, bilgisayar veya belge vermeyin; avukata danışın.

Tutuklama sorgusu

Gözaltı süresinin sonunda savcı tutuklama isterse kişi sulh ceza hâkimliğine çıkarılır. Bu sorgu, kolluk ifadesinden farklıdır: hâkim önünde yapılır, müdafi zorunludur ve söylenenlerin delil değeri yüksektir. Hâkim, kuvvetli şüphe ve tutuklama nedeni arar; savunma bu iki koşulun neden oluşmadığını ve adli kontrolün neden yeterli olduğunu anlatır. Tutuklama kararı çıkarsa yedi gün içinde itiraz edilir.

Biz gözaltı bildirimi geldiğinde aynı gün kolluk birimine gidiyoruz. Bunun nedeni acele değil, matematik: avukatla alınan ifade ile avukatsız alınan ifade arasındaki fark, dosyanın geri kalanında telafi edilemez.